Nature Reflections

Inleiding

De schoonheid van de IJsvogel doet iets met mensen. Zijn speciale bouw en de snelheid waarmee hij over het water scheert maken hem een supervogel. De grote snavel wijst als de neus van de Concorde schuin naar beneden als hij de topsnelheid van 85 km/uur haalt. Als bij een straaljager wijzen de vleugels wat naar achteren. Daarbij kunnen ze ook nog stilhangen in de lucht als een torenvalk. Dat is nog lang niet alles wat de IJsvogel tot een fenomeen verheft. De speciale vissershouding die ze aannemen als ze op een tak zitten, schuin naar beneden loerent met de snavel in de richting van de prooi, om daarna een wereld in te duiken die wij niet kunnen zien. Een moment later zit de IJsvogel op dezelfde tak met een visje in zijn snavel geklemd. Dit is zonder meer het fraaiste kunstje van ze. Het is tevens het enige kunstje dat ze kennen om aan hun dagelijkse voedsel te komen. Daarom is grote voorzichtigheid geboden bij het observeren en fotograferen van de IJsvogels. Iedere verstoring kan betekenen dat hij net dat ene visje niet kan bemachtigen die hij op dat moment erg hard nodig zou kunnen hebben. Vooral in de wintertijd heeft de IJsvogel grote problemen met het vissen. Kleine vis is veel minder aanwezig en bovendien vaak niet aan de oppervlakte van het water te vinden.

Het is zeker niet de gemakkelijkste vogel om te fotograferen. Er zijn vele zaken waar je rekening mee moet houden. Omdat het IJsvogelseizoen op dit moment zijn hoogtepunt bereikt, nu alvast dit artikel. Zowel IJsvogel als fotograaf kunnen hier hun voordeel mee doen.

Algemeen

De belangrijkste voorwaarde om ze te kunnen fotograferen is dat ze niet verstoord worden! Voor de IJsvogel zelf behoeft dit verder geen betoog. Voor de fotograaf is het vervelend dat hij nooit tot een geslaagde foto komt als ze verstoord zijn. Net als bijna alle andere vogels zijn ze heel schuw van karakter. Om tot goede foto's komen moet deze schuwheid omzeild worden. Daar draait dit artikel om.

Waar

Voorwaarde om IJsvogels te fotograferen is dat ze aanwezig zijn. Flauwe opmerking misschien, maar het is de belangrijkste voorwaarde. De vogel vinden is het probleem niet. Met de uitstekende broedseizoenen van de laatste jaren zijn er voldoende te vinden in Nederland. Ondanks de aantallen blijft het voor de IJsvogel moeilijk om zich succesvol voort te kunnen planten. Er zijn simpelweg maar weinig goede en vooral rustige nestgelegenheden te vinden. De gemakkelijkste methode is het vinden van zo'n gelegenheid. Hoe deze eruit ziet is algemeen bekend. Met dit gegeven bevind je jezelf meteen in het spanningsveld van fotografie en mogelijke verstoring. In het voorjaar- en zomerseizoen ben je altijd in de buurt van een nest als je uitbent op het fotograferen van IJsvogels. Het nest en de visstekken liggen nooit al te ver bij elkaar vandaan. De IJsvogel is geen lange afstandsvlieger. Zie je in deze seizoenen een IJsvogel, dan is het nest nooit ver bij je vandaan. Dit is zeker iets om rekening mee te houden. Het heeft bepaald waar ik mijn stekken heb gekozen.

De stekken

Gedurende heel de winter en voorjaar van 2007/2008 heb ik naar goede stekken gezocht. Daarbij heb ik de volgende stekken kunnen onderscheiden:

• De jachtgebieden. Deze kunnen een zeer omvangrijk gebied beslaan. Al is de actieradius van de IJsvogel redelijk beperkt, een straal van enkele kilometers kam je niet op een middagje uit om zodoende te weten te komen waar de vaste visstekjes van de IJsvogel zijn. Bovendien is het overgrote deel ervan niet of nauwelijks toegankelijk. Het is gelukkig wel een gegeven dat het vaak om vaste stekken gaat. Op een uur nauwkeurig kun je vaak vaststellen vanaf welke tak gevist gaat worden. Dit geldt voor alle seizoenen. In de winter heb ik wel gezien dat er voor verscheidene jachtgebieden wordt gekozen, afhankelijk van de weersomstandigheden. De activiteit van de visjes hangt van het weer en de temperatuur af. Dat is dus waar je jezelf in zult moeten verdiepen om zo vaak mogelijk op de juiste plaats te zitten. Als fotograaf kun je de boel flink vooruit helpen door de visjes actief te houden met dagelijks wat voeren op ondiepe stekken dicht langs de kant. Daar zitten de wat kleinere visjes die als maal dienen voor de IJsvogel. Kleine visjes moeten zich verschuilen voor de predators. Ze hebben meer te duchten van roofvissen dan van IJsvogels. Daarom zitten ze vaak in scholen voor het kantje. Een fijn voertje met dierlijke en plantaardige bestandsdelen is ideaal om alle vissoorten te lokken. Universeel vogelvoer met gemalen insecten erin lokt grote hoeveelheden vis. Het is alleen de kunst om niet te veel grote vissen als brasems te lokken. Een kleine wolkje voer is voor dat doel het meest geschikt.

• De ruststekken. Deze zijn 's winters het gemakkelijkst te vinden. De vissen zijn tamelijk groot waar ze het 's winters van moeten hebben. De visjes zijn al behoorlijk gegroeid. De eerstejaars karpertjes en baarsjes zijn alweer te groot voor ze om naar binnen te krijgen. Kleine witvisjes beginnen ook al schaars te worden. Ze hebben het dus niet gemakkelijk in de winter. Maar, als ze zo'n 'grote' vis naar binnen hebben gewerkt is het goed rusten. Dat doen ze meestal in het zonnetje, waarbij het verenpak ook meteen goed wordt verzorgd met een uitgebreide poetsbeurt. Bij slecht weer met veel wind en regen gaan ze lekker uit de wind in de beschutting zitten.

• De broedgebieden. Oppassen geblazen, al moet dit altijd omdat heel het bestaan van de IJsvogel uit overleven bestaat en iedere verstoring daarin de kans op overleven vermindert! In de broedgebieden moet er extra voorzichtigheid worden betracht omdat de overlevingstruc van de IJsvogel het grootbrengen van zo veel mogelijk jongen in korte tijd is. Van eind februari tot eind september zijn ze aanwezig in de broedgebieden, afhankelijk van de temperatuur in het vroege voorjaar. In dit seizoen, nogmaals, zit je altijd in de buurt van een broedgebied als je IJsvogels fotografeert of observeert. Daarom moet de stek zeer zorgvuldig worden gekozen! Een open weiland met aan de rand wat bomen waar zich een wortelkluit bevindt valt dus meteen af, al zijn dit de meest voorkomende stekken. De wat drukkere stekken aan de randen van woonwijken en in(stads)parkjes blijven over. Daar vindt altijd verstoring door mensen plaats. Schijnbaar nemen de IJsvogels dit op die plaatsen voor lief, anders waren ze er niet. Verstoor je ze zelf, geheel onbedoeld, dan is dat geen ramp. Wel is het zaak om dan meteen je boeltje op te pakken en ze verder met rust te laten. Eenmaal verstoord blijven ze je in de gaten houden en komen niet terug voordat jij weg bent! Daar kom ik zo meteen nog op terug, want dat is het belangrijkste gegeven van al mijn bevindingen.

In het algemeen kun je stellen dat er slechts een aantal voorwaarden zijn voor het leefgebied van de IJsvogel. Er moet voldoende (kleine) vis aanwezig zijn. Het water moet daar geschikt voor zijn. Hoe meer bodemoppervlak, hoe meer voedsel er voor de vis aanwezig is. Dat bodemoppervlak bestaat ook uit oevers. Veel kleine slootjes en plasjes bij elkaar, met een grillig oeververloop, herbergen meer vis dan een grote diepe plas. Die vis moet er zonder verstoring ook uit te halen zijn. Daarvoor hoeft het water niet perse glashelder te zijn. Ik heb ze vaak op troebel water hun visjes wel zien vangen. Maar, helder water heeft wel de voorkeur. Daar bevinden zich de wat gemakkelijker vangbare stekelbaarsjes voor ze.

Sommige gebieden voldoen aan alle voorwaarden. Er kan volop gevist worden 's zomers en 's winters en er bevinden zich nestgelegenheden. Koesteren en beschermen deze plaatsen! De IJsvogels zijn er gedurende het hele jaar te vinden.

Fotograferen van IJsvogels

Houding

De houding van de fotograaf is zonder meer het belangrijkste voor succes. Niet alleen een goede camouflage is belangrijk, maar meer nog je eigen houding in hun gebied waar je op dat moment aanwezig bent. Ik ben ervan overtuigd dat de IJsvogel je bijna altijd door heeft, met of zonder camouflage. Ze zijn echt niet gek! Alleen de manier waarop je jezelf manifesteert bepaalt of ze je accepteren of niet. Dit is het gemakkelijkst te beschrijven met wat voorbeelden.

In het parkje blijft de IJsvogel gewoon zitten als er wandelaars voorbij lopen. Nu kom jij aanlopen ... De wandelaars hadden waarschijnlijk de IJsvogel niet eens gezien. Dat is meteen een belangrijk gegeven. Zodra de IJsvogel ziet dat je hem in de gaten hebt, wordt hij alert. Oogcontact zal hier veel me te maken hebben. Ik denk eerder dat de vogel door heeft dat wij iets van hem willen. Daardoor hangt er een bepaalde spanning om je heen. Die slimme beestjes hebben dat zo door, ook vanachter je camouflagedoek. Wandelaars lopen ook gewoon door, dat is het grootste verschil ...

In hoeverre de vogel jouw aanwezigheid accepteert, bepaalt of hij in de buurt zal komen of weg zal blijven. Zit je er lekker relaxt bij - achter je dekking - dan gaat het allemaal veel gemakkelijker. Vaak heb je genoeg tijd om op de vogel te reageren en kun je alles lekker rustig aan doen. Snelle bewegingen moeten vermeden worden. Daar lijken ze nog het meest gevoelig voor te zijn.

Belangrijk: Heeft de IJsvogel je in de gaten en accepteert hij de situatie niet, dan blijft hij weg!!! Blijf je op dat moment zitten, dan doe je op dat moment aan langdurige verstoring. Dat is de schadelijkste vorm van verstoring. De IJsvogel kan zijn ding niet doen. Ieder ding dat de IJsvogel doet is belangrijk voor hem. Wegwezen dus! Het is vrij zeker dat de IJsvogel je in dit geval in de gaten zit te houden. Let maar op, hij is direct weer terug als jij weg bent. In andere gevallen komen ze even poolshoogte nemen door over je heen of achterlangs te vliegen, vaak zonder dat je het door hebt. Als je het ziet gebeuren zijn dat signalen om niet te negeren. Soms laten ze in een dergelijk geval een nerveus gefluit horen. Anders dan de normale lange fluittonen. Ook dit is een belangrijk signaal om te vertrekken.

Camouflage en aanpak

Nu wordt het leuk, de stek is bepaald na langdurig onderzoek. Nu willen we eens resultaten zien. Weer moet verstoring voorkomen worden. Om die reden ligt mijn ideale stek langs een lange sloot o.i.d. Daar kun je de IJsvogel het gemakkelijkst in de gaten houden. Ze volgen altijd de weg over het water. Ik bekijk eerst de situatie ter plaatse. Is de vogel al aanwezig dan wacht ik tot hij uit zichzelf weg vliegt en uit het zicht is. Dan moet de boel zo snel mogelijk op zijn plaats worden gezet. Logisch dat de uitrusting tot een minimum beperkt moet worden en dat het zo snel mogelijk is geinstalleerd. De IJsvogel moet niet terugkeren voordat je er geheel gecamoufleerd bij ligt. Een tentje en een statief gebruik ik daarom niet. Het duurt me allemaal te lang voordat het allemaal staat. Ik maak gebruik van de natuurlijke elementen om er gecamoufleerd bij te zitten. Mijn uitrusting betstaat uit de camera, flinke telelens, een boomstronk, wat takken, een mat en een stukje camouflagedoek. De lens met camera komt op de boomstronk te liggen met een rijstzak eronder, tegen een boom leg ik een tak, daar komt het camouflagedoek overheen te hangen, vervolgens ga ik erachter liggen op de mat. Een snellere manier om plaats te nemen kan ik niet bedenken. Zie foto.

Nog dichterbij gaan zitten vond ik niet verantwoord. Ik zou plaats moeten nemen aan de kant van het nest, precies langs de aanvliegroute. Dat terwijl ze hun jongen aan het voeden waren en de hele dag met visjes langs kwamen vliegen die het nest in moesten. Voorheen stond daar een dikke braamstruik. Vanwege baggerwerkzaamheden is deze in de winter verwijderd. Anders had het best gekund. Ik besloot om eens iets met de afstandsbediening te proberen. Voor dat doel soldeerde ik een stuk kabel van 10 meter tussen de draadontspanner. Zo kon ik op grote afstand tussen de bomen plaats nemen en de boel goed overzien. Voor de camouflage gebruikte ik een stuk camouflagedoek. Met een stel takken eronder kun je er ter plaatse heel goed een minitentje van maken. Het enige probleem was het scherpstellen. De lichtgekleurde tak had meer contrast dan de IJsvogel tegen de achtergrond. De kans was dus groot dat de camera de tak zou pakken met het onderste AF-punt. Om dat te voorkomen moest de tak dus buiten alle AF-punten vallen en had ik maar een heel klein stukje van de tak tot mijn beschikking waar de IJsvogel precies moest gaan zitten. Gelukkig landde hij altijd op hetzelfde plekje aan het uiteinde van de tak. Er zouden kansen genoeg komen, dus een missertje was zeker niet erg.

Zo zag de opstelling eruit:

Een ander probleem met deze methode was het gebrek aan scherptediepte met de 500 mm telelens. Deze bedraagt slechts enkele millimeters op die afstand. Het diafragma moest zeker tot F10.0 geknepen worden om het oog van de vogel nog een beetje scherp te krijgen. Ik gebruikte alle AF-punten voor de zekerheid. Hoogst waarschijnlijk zou de AF de flank van de vogel pakken, of in het gunstigste geval het visje. Dan zou ik meteen de focus goed hebben in de buurt van het oog. Op het oog richten zou niet lukken zonder controle over de camera. Met F10.0 zou de sluitertijd teruglopen tot onder de 1/30. Zo veel ervaring had ik inmiddels wel. Omdat de IJsvogel telkens enkele seconden stil zat met de vis in zijn snavel vond ik dat het moest gaan lukken. Zie hieronder het laatste resultaat. Ik ben erg blij een methode gevonden te hebben die de vogels niet verstoort en die ook nog eens een maximaal resultaat oplevert. Met wat oefening (thuis) is het erg goed te doen. Bovendien kun je lekker languit op je luie stoeltje genieten van wat er allemaal gebeurt langs het water en zie je weer veel meer van het gedrag van de IJsvogels. Dat relaxte zorgt er ook weer voor dat de IJsvogels je aanwezigheid gemakkelijker accepteren.

Een mislukking was hier ook aan vooraf gegaan, de camera stelde scherp op de tak, vlak voor de vogel